Beskid Niski a I wojna światowa

Cmentarz wojenny nr 5 w Grabiu
Cmentarz wojenny nr 5 w Grabiu

W tym roku obchodzimy stulecie wybuchu I wojny światowej. Zwłaszcza w Beskidzie Niskim odcisnęła ono trwałe piętno. Otóż od listopada 1914 do maja 1915 na zachodniej Łemkowszczyźnie trwała wojna pozycyjna. Żołnierze jednej i drugiej strony, przez ponad pół roku w mroźną zimę, mokrą i zimną wiosnę tkwili w okopach. 

Dopiero olbrzymia kontrofensywa wojsk niemieckich i austro-węgierskich (Operacja Gorlicka), rozpoczęta 2 maja 1915 przełamała front pod Gorlicami i zapoczątkowała cofanie się Rosjan.

Pamiątką po tych zdarzeniach są zanikające linie okopów, biegnące grzbietami i układające się w zygzaki – kiedyś mieściły człowieka, teraz są tylko i wyłącznie wgłębieniami w ziemi. Niemniej nie sposób ich przeoczyć. Inną, jedyną w swoim rodzaju, pamiątką jest kilkadziesiąt – a w całej Galicji ok. 400 – cmentarzy wojennych. Ciekawa jest historia ich powstania – otóż po odepchnięciu Rosjan wiosną 1915 na wschód, powołano specjalną jednostkę – Kriegsgraeberabteilung – do której wcielono zmilitaryzowanych artystów, dając im wolną rękę i co najważniejsze środki do realizacji swoich koncepcji artystycznych. Austriacy dysponowali w końcu tanią siłą roboczą w postaci jeńców.

Cmentarze projektowali światowej sławy architekci i rzeźbiarze: Duššan Jurkovič Hans Mayer, Jan Szczepkowski, Henryk Uziembło, Emil Ladwieg i inni. Cmentarze sytuowano w widokowych (wtedy, obecnie bowiem granice lasów uległy znacznemu rozszerzeniu wskutek zaniku gospodarki pasterskiej) miejscach, każdy z nich to niepowtarzalne arcydzieło. Spoczynek na tych samych cmentarzach znajdowali żołnierze tak armii niemieckiej i austro-węgierskiej, jak też rosyjskiej (nieraz nawet we wspólnych mogiłach), bowiem jak głosi inskrypcja z cmentarza nr 6 w Krempnej:

Walczyliśmy pierś w pierś, Zmartwychwstaniemy ramię w ramię.

Cmentarze obecnie są w całkiem niezłym stanie, do niemal wszystkich prowadzą wyznakowane szlaki dojściowe i w ostatnich 20 latach wiele z nich odremontowano czy wręcz odtworzono. Komuna nie interesowała się cmentarzami a jeżeli już to w sensie negatywnym, tak żeby zostało po nich jak najmniej śladu. Na szczęście się nie udało.

Poniżej próbka najbardziej na wschód wysuniętych cmentarzy.

===

Kurs przewodników beskidzkich 2014/15 – rozpoczęcie w 10.2014.

Informacje i zapisy: www.kursprzewodnicki.pl